Εισήγηση στην συνάντηση της 10ης Ιουλίου 2009, με θέμα «Τα προβλήματα του περιβάλλοντος στη Ρόδο»

Εκτύπωσε αυτό το άρθρο

Προς
Επιτροπή Κοινωνικών Θεμάτων, Δικηγορικού Συλλόγου Ρόδου

Εισήγηση στην συνάντηση της 10ης Ιουλίου 2009, με θέμα
«Τα προβλήματα του περιβάλλοντος στη Ρόδο»

Γενικά
Το «Μουσείο Αγροτικής Πολιτιστικής και Λαογραφικής Κληρονομιάς Ρόδου» έχει το προνόμιο να δραστηριοποιείται μέσα σε μνημεία της φύσης του νησιού μας: Τα ποτάμια Μάκαρη, Πλατανερό, Χα, Σκατουλιάρη και Γαδουρά, την κοιλάδα του Αίθωνα και τους κάμπους με τα εσπεριδοειδή ή τις βουνοπλαγιές με τους απέραντους ελαιώνες των δημοτικών διαμερισμάτων Μαλώνας και Μασάρων του Δήμου Αρχαγγέλου. Εκεί που σμίγει η τοπική ιστορία με την παράδοση και την αγροτική ζωή, ο λαϊκός πολιτισμό με την καθημερινότητα.

Όμως και εδώ αξίες, όπως το περιβάλλον, η φύση, ο πολιτισμός, η ιστορία, η παράδοση, χάνονται καθημερινά, συνθλίβονται ανάμεσα στην αδιαφορία και την κερδοσκοπία. Όπου και να ρίξεις τα μάτια σου βλέπεις τη γη μας, λαβωμένη από ανθρώπινο χέρι, να αιμορραγεί. Ποτάμια κατασπαραγμένα από παράνομες αμμοληψίες, ρέματα μπαζωμένα, τα νερά μολυσμένα. Παντού σκουπίδια και σκουπιδότοποι να καίνε…
Το «Μουσείο Αγροτικής Πολιτιστικής και Λαογραφικής Κληρονομιάς Ρόδου» που έχει την έδρα του στο χώρο που στεγάζει το Λαογραφικό Μουσείο Μαλώνας, «Grandmas Tsambikas House», θα καταγράφει και καταγγέλλει κάθε εγκληματική ενέργεια ενάντια στην πολιτιστική και περιβαλλοντική μας κληρονομιά, κάθε καταστροφική πράξη απ’όπου κι αν προέρχεται. Καλούμε όλους τους ευαίσθητους πολίτες να συμμετέχουν ενεργά και δυναμικά σ’αυτή μας την προσπάθεια γιατί "ως εκεί που φτάνει το μάτι μας, είναι δικό μας και δικό τους" και έχουμε υποχρέωση και δικαίωμα να το προστατεύουμε. Η αφύπνιση των συνειδήσεων και η ενεργοποίηση των πολιτών σε θέματα περιβάλλοντος είναι η καλύτερη αντίδραση στην καταστροφή.

Η περίπτωση του Μάκαρη ποταμού.
Το περιβαλλοντικό έγκλημα που συντελείτε στις κοίτες του Μάκαρη ποταμού, όπως θα το αναλύσουμε παρακάτω, αποτελεί σημείο αναφοράς για ότι συμβαίνει σήμερα στο σύνολο των ποταμών-χειμάρρων του νησιού μας. Ένα έγκλημα όμως με πολλούς ενόχους. Με πρώτη την διοίκηση, που παρότι θα έπρεπε να επιβάλει κανόνες στον τρόπο που οι βιομηχανικές επιχειρήσεις αδρανών υλικών δραστηριοποιούνται μέσα στις κοίτες των ποταμών, δεν το έχει πράξη. Κατά παράβαση της Εθνικής και Κοινοτικής νομοθεσίας. Αυτή όμως η «ολιγωρία» των οργάνων της διοίκησης, επιτρέπει στις επιχειρήσεις αυτές να λειτουργούν μέχρι σήμερα με τον πλέον ασύδοτο τρόπο έχοντας μετατρέψει τα περισσότερα από αυτά σε «κρανίου τόπο». Θύματα της απληστίας εξουσιαστών και λοιπών συνδαιτυμόνων που πιστεύουν ότι ο φυσικός πλούτος αυτού του νησιού προσφέρεται ως καλή βορρά στους πλεονέκτες και όλους αυτούς τους κοινωνικά απροσάρμοστους επιδειξιμανείς, που ποντάρουν στην ισοπέδωση των πάντων με μοναδικό γνώμονα το ίδιον όφελος και της ικανοποίησης του υπερεγώ τους.
Για το πρόβλημα αυτό αποφασίσαμε ως πολίτες, ίσως με μία υπερβολική δόση ρομαντισμού για την εποχή που ζούμε, να τους δείξουμε με το δάκτυλο και με την δύναμη της ψυχής μας να φωνάξουμε: ΑΡΚΕΤΑ, φτάνει μέχρι εδώ. Αποφασίσαμε να διεκδικήσουμε τον ρόλο που ανήκει σε μια Κοινωνία ενεργών Πολιτών, όπου ο Πολίτης οφείλει να αγαπήσει τον τόπο του και να τον φροντίσει με πνεύμα εθελοντισμού και ερασιτεχνισμού. Με μια ενέργεια που θα πηγάζει από μέσα του και έναν έρωτα και οίστρο για την ζωή και ότι τον περιβάλλει. Να είναι Πολίτης που να μην επαναπαυτεί παρά μόνο για να δει το επόμενο όραμα και το πώς θα γίνει το σήμερα ένα καλύτερο αύριο γι’ αυτόν και τις επόμενες γενιές.

Ο ποταμός Μάκαρης βρίσκεται ανάμεσα στις πρώην κοινότητες Μαλώνα και Μάσαρη. Μαζί με τους Γαδουρά, Σκατουλιάρη, Πλατανερό και Χα, είναι ένας από τους πέντε ποταμούς- χειμμάρους που διασχίζουν την ευρύτερη περιοχή του δημοτικού διαμερίσματος της Μαλώνας, με τις πηγές του να βρίσκονται βορειοδυτικά, στα γύρω βουνά των Απολλώνων και των Πλατανίων. Οι κοίτες του ποταμού, αποτελούσαν για αιώνες και μέχρι πριν λίγα χρόνια, την δίοδο επικοινωνίας των κατοίκων της περιοχής, με τα χωριά της βορειοδυτικής πλευράς του νησιού. Μέσα από αυτές, κάτοικοι από την Μαλώνα και τα Μάσαρη ταξίδευαν για να μεταφέρουν προϊόντα τους σε άλλα χωριά προκειμένου να τα εμπορευθούν. Όσοι δε έτυχε να περπατήσουν μέσα από την κοίτη του, μεταφέρουν εικόνες απίστευτης φυσικής ομορφιάς και σημεία σπάνιου περιβαλλοντικού πλούτου. Στις κοίτες αυτές, μέχρι και το δέλτα του ποταμού δίπλα στο Χαράκι, είχαν αναπτυχθεί πλούσια οικοσυστήματα χλωρίδας και πανίδας, με σημαντικές αποικίες του προστατευόμενου ψαριού Γκιζάνη, βατράχια, καβούρια, πεταλούδες, φίδια των νερών και βιότοποι με σπάνια ενδημικά και αποδημητικά πουλιά. Εδώ, κρυμμένο βαθιά ανάμεσα σε απόκρημνες πλαγιές από σταλακτιτικούς βράχους, βρίσκεται ένα από τα άγνωστα φαράγγια της Ρόδου, η “Ξεντρυπητή”. Μοναδικό οικοσύστημα από σπάνια φυτά, ίσως η πλέον χαρακτηριστική περίπτωση περιοχής Natura που υπάρχει στο νησί της Ρόδου, ανεξαρτήτως του εάν είναι ενταγμένη η όχι στο Δίκτυο αυτό. Ο επισκέπτης μπορεί να το προσεγγίσει και να το διασχίσει, αν ακολουθήσει το δρόμο δίπλα στο γεφύρι, λίγο πριν την είσοδο στη Μαλώνα, με κατεύθυνση δυτικά.

Στο δρόμο Μαλώνα -Μάσαρη επί της παλαιάς εθνικής οδού, είχε κατασκευαστεί την εποχή της Ιταλικής κατοχής, ένα τοξωτό γεφύρι, από αυτά που χαρακτηρίζονται ως ιστορικά διατηρητέα μνημεία. Φτιαγμένο με μεράκι για να αντέξει στο χρόνο ως στολίδι, αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα αρχιτεκτονικής με μορφολογικά χαρακτηριστικά της Ιταλικής περιόδου. Με την χάραξη της νέας οδού Ρόδου - Λίνδου το γεφύρι του Μάκαρη έμεινε έξω από τον κύριο όγκο της κυκλοφοριακής κίνησης, αφού πλέον ο δρόμος χρησιμοποιείται μόνο από τους κατοίκους του χωριού.
Σχεδόν στο ίδιο σημείο, εκεί που το ποτάμι διέρχεται από την στενή που δημιουργούν η Πλάτσα με τα Γεροκόπετρα, πάλι οι Ιταλοί κατακτητές φρόντισαν να κατασκευαστεί και ένα μικρό ανασχετικό φράγμα. Το φράγμα στο Μάκαρη όπως ήταν γνωστό, που για πολλά χρόνια, συνέβαλε αξιοθαύμαστα στην ανάπτυξη των επιφανειακών υδάτων, στην σχετικά ομοιόμορφη γεωγραφική κατανομή του νερού ανεξάρτητα από την άνιση κατανομή της βροχόπτωσης και στην μείωση των συνεπειών μικρής διάρκειας ξηρασίας. Παράλληλα από τα νερά που συγκέντρωνε το φράγμα αυτό, αρδεύονταν οι γύρω αγροτικές καλλιέργειες, πρωτίστως όμως εμπλούτιζε τους υπόγειους υδροφόρους ορίζοντες της περιοχής. Είναι δε το νερό του Μάκαρη ποταμού, που αντλείται εδώ και δεκαετίες, για να υδροδοτεί από τις υδροφόρες λεκάνες του την Μαλώνα, τα Μάσαρη και το Χαράκι.
Τα φερτά υλικά που κατέβαζε ο Μάκαρης στη θάλασσα δίπλα στο κόλπο Χαράκι, ήταν η πρώτη ύλη που, μετά από μηχανική διεργασία πολλών ετών, δημιουργούσε την άμμο που τελικά αποτίθετο στην παραλία της ευρύτερης περιοχής και εξασφάλιζε την ισορροπία στο ισοζύγιο της άμμου πάνω σε αυτή, δημιουργώντας μία από τις ομορφότερες αμμώδεις ακτές του νησιού.
Στις κοίτες του Μάκαρη, στη Μαλώνα της Ρόδου, έχουν στήσει εδώ και δέκα χρόνια ένα "Alternative River Party", κάποιοι «δημιουργικοί», κατά την έκφραση του προέδρου του Δημοτικού Διαμερίσματος Μαλώνας, συχωριανοί του. “Ανθρωποι των έργων και όχι των μεγαλόστομων διακηρύξεων και των ωραίων λόγων που δεν πάνε τον τόπο μπροστά”, όπως τους χαρακτηρίζει μέσα από επιστολή που απέστειλε στον τοπικό τύπο, για να τους αντιδιαστείλει προφανώς από κάποιους άλλους συνδημότες του. Το μεγάλο πάρτι στο ποτάμι, άρχισε την περίοδο που για περιβαλλοντικούς λόγους έκλειναν τα λατομεία δίπλα στα Κοσκινού. Οι "Άνθρωποι των έργων" πρώτα κατάθεσαν αίτημα στο τότε κοινοτικό συμβούλιο Μαλώνας, να συναινέσει για να τους παραχωρηθεί για μικρό χρονικό διάστημα το δικαίωμα να πραγματοποιήσουν από τις κοίτες του απόληψη φερτών υλικών. Μάλιστα όπως αναφέρουν μέλη του τότε δημοτικού συμβουλίου, για να δελεάσουν την τοπική κοινωνία, εγγράφως πρότειναν, ποσοστό της τάξεως του 13% από τα έσοδα που θα πραγματοποιούσαν από την εκμετάλλευση/πώληση αυτών των υλικών, να περιέρχεται στα ταμεία της κοινότητας, για να γίνουν έργα υποδομής σε αυτήν. Παρότι δε η απόληψη αδρανών υλικών και άμμου από τα ποτάμια είναι μια καθ' ολοκληρία παράνομη δραστηριότητα, που ακόμα και όταν γίνεται σε ειδικές περιπτώσεις με το πρόσχημα της δήθεν προσωρινής διευθέτησης της κοίτης του ποταμού, για να αδειοδοτηθεί απαιτεί να έχουν προηγηθεί μελέτες περιβαλλοντικών επιπτώσεων, μελέτες αποκατάστασης, διαγωνισμοί κλπ, δεν χρειάστηκε πολύς καιρός για να αρχίσει το “εναλλακτικό River Party" στο Μάκαρη ποταμό. Η δήθεν πρόσκαιρη ελεγχόμενη αμμοχαλικοληψία για διευθέτηση της κοίτης του ποταμού, μετετράπη σύντομα σε δημιουργία λατομείου αδρανών υλικών, με αυθαίρετη χρήση και επεξεργασία των φερτών υλών της κοίτης του και την εκ παραλλήλου δημιουργία εκεί, βιομηχανίας παραγωγής σκυροδέματος. Δεκάδες τα φορτηγά που από τότε μέχρι και σήμερα διασχίζουν νυχθημερόν το οδικό δίκτυο Ρόδου-Λίνδου, μεταφέροντας χιλιάδες κυβικά από λατομικά υλικά και εκατομμύρια κυβικά οι ποσότητες των φερτών υλικών του Μάκαρη που έχουν μετατραπεί σε λατομικά προϊόντα και παράνομο πλούτο. Μαζί με αυτά δεκάδες και οι τόνοι από επικίνδυνα μικροσωματίδια παράγωγα του λατομείου που αιωρούνται στον ουρανό ολόκληρης της περιοχής. Για να τα αναπνέουν οι κάτοικοι της. Όπως επίσης και χιλιάδες τα λίτρα λυμάτων υπολείμματα της πλύσης αυτών των αδρανών υλικών, που καθημερινά οδηγούνται μέσα από την κοίτη του ποταμού στη θάλασσα, μολύνοντας και υποβαθμίζοντας τον υδροφόρο ορίζοντα της λεκάνης ύδρευσης της περιοχής.
Τα οικοσυστήματα που υπήρχαν εξολοθρεύτηκαν ολοσχερώς, τα πανέμορφα δάση από κυπαρίσσια, τραχεία πεύκη, σχοίνα και πικροδάφνες που υπήρχαν ανάμεσα στις όχθες και το ρέμα του εκχερσώθηκαν και η άπληστη αμμοχαλικοληψία μετέτρεψε την κοίτη του σε κανάλι. Με τόνους από υπολείμματα μπετόν ριγμένους εδώ και εκεί.Η θάλασσα στο Χαράκι και την γύρω περιοχή θεωρείται σήμερα από τις πλέον επιβαρημένες, αφού ο βυθός της έχει μετατραπεί σε βούρκο, τα υδρόφιλα οικοσυστήματα καταστράφηκαν ολοσχερώς και τα προστατευόμενα είδη τους αφανίστηκαν. Η διακοπή της ροής από το ποτάμι στη θάλασσα φυσικών αδρανών υλικών, έχει επιφέρει σοβαρές επιπτώσεις στις παραλίες της περιοχής, η οποίες έπαψαν να τροφοδοτούνται με άμμο , οι δε αγροτικές καλλιέργειες εκατέρωθεν της κοίτης εξέλειπαν παντελώς. Σε μια εποχή που για να αντιμετωπισθεί η λειψυδρία, η δημιουργία φραγμάτων αποτελεί πρώτη προτεραιότητα, το φράγμα που είχε κατασκευαστεί στην στενή από τους Ιταλούς, όχι μόνο δεν συντηρήθηκε για να συνεχίζει να εμπλουτίζει τον υδροφόρο ορίζοντα αλλά εκθεμελιώθηκε εκ βάθρων. Για τους ίδιους λόγους η γέφυρα των Ιταλών, όχι μόνο δεν προστατεύτηκε από την ορμή των νερών, αλλά αφέθηκε να γκρεμιστεί. Έπρεπε δε να βρεθεί σχεδόν μετέωρη έτοιμη να καταρρεύσει, για να παρέμβει η Νομαρχία, δαπανώντας εκατοντάδες χιλιάδες ευρώ από εθνικούς πόρους, σε εργασίες αντιστήριξης της.
Τι και αν άμεσα αντέδρασαν για όλα τα παραπάνω 300 κάτοικοι των Μασάρων, που πρώτοι άρχισαν να δέχονται τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις. Τι και αν ενυπόγραφα κατήγγειλαν τα σημαντικά προβλήματα που δημιουργήθηκαν στην υγεία και τις καλλιέργειες τους. Το “εναλλακτικό River Party" στο Μάκαρη ποταμό, συνεχίζει επί 24ωρου βάσης μέχρι σήμερα, έχοντας μετατρέψει σε «κρανίου τόπο» ολόκληρη την περιοχή.

Το “εναλλακτικό River Party” στο ποτάμι της Ρόδου, από τους πρώτους αν όχι τον πρώτο τουριστικό προορισμό της Ελλάδας με 13,5 εκατομμύρια διανυκτερεύσεις σε ξενοδοχειακά καταλύματα το χρόνο, οφείλει την επιτυχία του στους θησαυρούς της φύσης και τον περιβαλλοντικό πλούτο του νησιού της Ρόδου. Μόνο που ο πλούτος αυτός που συνιστά εθνικό κεφάλαιο του νησιού, αντί να αξιοποιείται ως κοινωνικό αγαθό που εμπλουτίζει το τουριστικό της προϊόν, έχει αφεθεί βορά στα χέρια αδίστακτων εγκληματιών του περιβάλλοντος.

Συμπέρασμα
Για να αντιμετωπισθούν τα περιβαλλοντικά προβλήματα θα πρέπει να αρχίσουμε από την ευαισθητοποίηση της τοπικής κοινωνίας πάνω στα κυριότερα προβλήματα της περιοχής, μέσα από την αποτελεσματικότερη ανάδειξη της τοπικής περιβαλλοντικής προβληματικής, αλλά και ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης του πληθυσμού και βάση την προστασία και διαχείριση ευαίσθητων οικοτόπων. Τούτο όμως δεν είναι απλό. Είναι πολυσύνθετη διαδικασία η οποία με τη βοήθεια της ενεργούς συμμετοχής σε πρακτικό ή και σε θεωρητικό πλαίσιο, θα επιδιώκει να προωθήσει:
• την ενημέρωση της τοπικής κοινωνίας για τις αξίες και τη σημαντικότητα της προστασίας των οικολογικά ευαίσθητων περιοχών,
• τη δημιουργία κινήτρων, μέσων και μηχανισμών για τη σταδιακή βελτίωση του τοπικού περιβάλλοντος, με ενεργό συμμετοχή της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, των φορέων της περιοχής και της εθελοντικής εργασίας του ντόπιου πληθυσμού,
• την ενεργό συμμετοχή των μαθητών μέσα από προσιτές και εύκολες περιβαλλοντικές
δραστηριότητες που μπορούν να πραγματοποιηθούν μέσα και γύρω από το σχολείο (υιοθεσία και συνεχή φροντίδα περιοχών, προτάσεις και πρωτοβουλίες αναβάθμισης υποβαθμισμένων περιοχών, υποστηρικτικές δραστηριότητες, ομιλίες, εκθέσεις φωτογραφίας και ζωγραφικής, δρώμενα κ.ά),
• την αλλαγή των παραδοσιακών στάσεων και αντιλήψεων του ντόπιου πληθυσμού ως προς το περιβάλλον, την προστασία και την ανάπτυξη,

Το πρόβλημα της προστασίας του περιβάλλοντος έχει αναμφισβήτητα και την τεχνοκρατική του πλευρά. Το βάρος σε τεχνικές λύσεις πέφτει κατά κύριο λόγο στους τεχνικούς και γεωτεχνικούς επιστήμονες που οφείλουν να αξιοποιήσουν τις αξιόλογες επιστημονικές τους γνώσεις και τεχνικές, αντιστεκόμενοι σε οικονομικά συμφέροντα που είτε αμφισβητούν πλευρές περιβαλλοντικής προστασίας είτε έντεχνα πλασάρουν "μονομερείς μεθόδους" προστασίας. Όμως δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η προστασία του περιβάλλοντος είναι κύρια κοινωνικοπολιτικό ζήτημα. Κρατικές πολιτικές, προσανατολισμοί της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, αιτήματα οργανώσεων και φορέων μπορεί να είναι αποδοτικά μόνο όταν καταφέρουν να κινητοποιούν δυνάμεις πολιτών και να αμφισβητούν το σημερινό μοντέλο κοινωνικοοικονομικής ανάπτυξης. Και σε αυτό το σημείο ουσιαστικά κρίνεται και θα κριθεί η αποτελεσματικότητά μας στην προστασία του περιβάλλοντος.

Δημήτρης Κούκουλας
Οικονομολόγος